
قصه خانه مادری
قصهگویی دیجیتال و ساخت کاردستی یادبود؛ فرصتی برای خلق خاطرهای خوب و آموزنده از فاطمیه، در کنار دوستان تازه.

بررسی دقیق متون تاریخی و روایی نخستین نشان میدهد که تحولات سیاسی منجر به تغییر مسیر خلافت در روز رحلت پیامبر اسلام (ص)، رخدادی دفعی و غیرمنتظره نبوده است. در حوزه سقیفه پژوهی و بررسی تاریخی حوادث پس از رحلت، یکی از مهمترین پرسشهای بنیادین این است که آیا رسول خدا (ص) نسبت به آینده سیاسی و فکری امت خویش و احتمال بروز انحراف در میان اصحاب، پیشبینی و هشداری داشتهاند؟
واکاوی منابع معتبر فریقین (شیعه و اهلسنت) اثبات میکند که پیامبر اکرم (ص) نه تنها در ماهها و روزهای پایانی حیات خود بارها از فرارسیدن اجل خویش خبر داده تا بهانهای برای غافلگیری سیاسی باقی نماند، بلکه با ترسیم دقیق خطرات پیش رو، نسبت به «ارتداد به قهقرا»، «تغییر سنت پیامبر» و «به حاشیه رانده شدن اهلبیت (ع)» هشدارهای صریحی صادر فرمودهاند.
رحلت پیامبر اکرم (ص) واقعهای ناگهانی نبود که جامعه اسلامی را در خلأ تصمیمگیری غافلگیر کند. آن حضرت در سه مقطع کلیدی در ماههای پایانی عمر شریفشان، خبر نزدیک بودن وفات خود را به صراحت در میان عموم مسلمانان اعلام کردند تا ضمن آمادهسازی ذهنی امت، زمینه را برای تثبیت وصایت و جانشینی پس از خود فراهم سازند.
نخستین اعلان عمومی و گسترده پیامبر (ص) درباره نزدیکی رحلتشان، در جریان کنگره عظیم حجةالوداع (ذیحجه سال دهم هجری) رخ داد. ایشان بر فراز شتر خود (قصواء) و در حالی که جمعیت انبوه حاجیان پیرامونشان را گرفته بودند، خطبهای ایراد فرمودند و احتمال آخرین دیدار با امت را مطرح ساختند. در این خطبه، پیامبر (ص) خطاب به مردم فرمودند که سخنانشان را با دقت بشنوند و در آن تعقل کنند، چرا که شاید پس از این سال دیگر هرگز آنان را در این جایگاه نبینند.
ایشان بلافاصله پس از این پیشآگاهی، با پرسش از مردم درباره حرمت ماه ذیحجه، شهر مکه و روز حج، بر حرمت خون، مال و آبروی مسلمانان تأکید کردند تا مبادا پس از رحلتشان، رقابتهای قبیلهای و سیاسی به خونریزی میان امت منجر شود.
تحلیل تطبیقی اسناد درباره زمان و مکان خطبه: مورخان متقدم در ثبت اصل این پیشگویی متفقالقولاند، اما در جزئیات زمانی و مکانی آن تفاوتهایی در اسناد دیده میشود که نشاندهنده تکرار این هشدار توسط پیامبر (ص) در مواقف مختلف حج است:
دومین ایستگاه کلیدی پیشآگاهی پیامبر (ص)، در مسیر بازگشت از حجةالوداع و در منطقه استراتژیک «غدیر خم» (در سه میلی جحفه) در روز ۱۸ ذیحجه رقم خورد. پیامبر اکرم (ص) پس از اقامه نماز ظهر، بر فراز منبری از جهاز شتران قرار گرفتند و پیش از اعلام رسمی جانشینی امیرالمؤمنین علی (ع) و بیان حدیث ثقلین، بار دیگر خبر وفات خویش را به عنوان فلسفه اصلی این تجمع مطرح ساختند.
بر اساس گزارش ثبتشده در صحیح مسلم و سبل الهدی و الرشاد صالحی شامی، پیامبر (ص) در این خطبه تصریح کردند که بسیار نزدیک است که فرستاده پروردگار (فرشته مرگ) فرا برسد و ایشان دعوت حق را اجابت کنند؛ سپس بلافاصله اعلام فرمودند که در میان امت دو امانت گرانبها (ثقلین) به جا میگذارند: نخست کتاب خدا که در آن هدایت و نور است، و دیگری اهلبیتشان که سه بار درباره رعایت حرمت و جایگاه آنان به مردم هشدار دادند.
همچنین محمد بن سعد به نقل از ابوسعید خدری و علامه امینی، این خطبه را با قید عدم جدایی قرآن و عترت تا زمان ورود بر حوض کوثر (لَنْ يَفْتَرِقَا حَتَّى يَرِدَا عَلَيَّ الْحَوْضَ) و هشدار نسبت به پیشی گرفتن یا عقب ماندن از اهلبیت (ع) ثبت کردهاند.
همزمانی خبر رحلت با معرفی «قرآن و عترت» و نصب حضرت علی (ع)، به روشنی اثبات میکند که پیامبر (ص) نسخه هدایت و ساختار رهبری سیاسی و معرفتی امت را دقیقاً برای دوران پس از وفات خویش تدوین و ابلاغ کردهاند.
سومین مقطع، حدود یک ماه پیش از رحلت و پیش از آغاز بیماری رسول خدا (ص) در مدینه رخ داد؛ زمانی که ایشان در سلامت کامل به سر میبردند. عبدالله بن مسعود روایت میکند که یک ماه پیش از وفات، پیامبر (ص) جمعی از اصحاب را در حجره عایشه گرد آوردند و پس از توصیه به تقوای الهی، پرهیز از برتریجویی و فساد در زمین و تلاوت آیه ۸۳ سوره قصص، از نزدیک شدن زمان فراق خبر دادند. هنگامی که اصحاب از زمان اجل ایشان پرسیدند، حضرت فرمودند که زمان جدایی و بازگشت به سوی خداوند، جنةالمأوی، سدرةالمنتهی و رفیق اعلی فرا رسیده است.
نکته بسیار مهم در حاشیه این نشست آن است که اصحاب پس از شنیدن این خبر، درباره جزئیاتی همچون غسلدهنده پیکر پیامبر (ص)، کفن و نحوه اقامه نماز و دفن ایشان سؤال کردند، اما هیچ سؤالی درباره «جانشین سیاسی و فکری پیامبر» نپرسیدند؛ امری که نشان میدهد به دلیل فاصله اندک با واقعه غدیر خم، تکلیف مسئله جانشینی نزد حاضران روشن بوده است.
در همین راستا، شیخ صدوق به نقل از ابنعباس گزارش میدهد که وقتی عمار بن یاسر از پیامبر (ص) پرسید چه کسی پس از وفات، پیکر شما را غسل میدهد، آن حضرت صراحتاً «علی بن ابیطالب (ع)» را معرفی فرمودند .
در کنار خبر دادن از اصل رحلت، بخش عمدهای از سخنان پیامبر (ص) در ماهها و روزهای پایانی حیاتشان به پیشبینی بحرانهای اعتقادی و سیاسی پس از خود اختصاص داشت. بررسی تطبیقی آیات قرآن و خطبههای نبوی نشان میدهد که دغدغه اصلی پیامبر (ص)، بازگشت مسلمانان به مناسبات جاهلی و انحراف از مسیر تعیینشده توسط وحی بوده است.
قرآن کریم پیش از رحلت پیامبر (ص)، در آیه ۱۴۴ سوره آل عمران (معروف به آیه انقلاب)، به صراحت نسبت به خطر عقبگرد امت پس از وفات یا شهادت رسول خدا (ص) هشدار داده بود. در این آیه تصریح شده است که محمد (ص) تنها فرستادهای است که پیش از او نیز پیامبرانی آمدهاند؛ پس آیا اگر او بمیرد یا کشته شود، شما به پاشنههای پای خود به عقب بازمیگردید (انْقَلَبْتُمْ عَلَىٰ أَعْقَابِكُمْ)؟ و هر کس به عقب بازگردد، هرگز به خدا زیانی نمیرساند و خداوند به زودی سپاسگزاران را پاداش خواهد داد.
مفهوم «انقلاب علی الأعقاب» در ادبیات قرآنی به معنای ارتداد سیاسی و فرهنگی، رها کردن تعالیم نبوی و بازگشت به سنتها و تعصبات قبیلهای جاهلیت است.
پیامبر اکرم (ص) نیز دقیقاً در راستای همین هشدار قرآنی، در جریان حجةالوداع (در کنار چاه زمزم پس از رمی جمره عقبه و نیز در فردای عید قربان)، مردم را ساکت کرده و این خطر را به تصویر کشیدند.
بر اساس گزارش صحیح بخاری (ج ۵، ص ۱۷۷، احادیث ۴۴۰۵ و ۴۴۰۶ به نقل از جریر) و المغازی واقدی (ج ۳، ص ۱۱۱۳)، پیامبر (ص) فرمودند: مبادا پس از من کافر و گمراه شوید و گردن یکدیگر را بزنید (لَا تَرْجِعُوا بَعْدِي كُفَّارًا -أو ضُلَّالًا- يَضْرِبُ بَعْضُكُمْ رِقَابَ بَعْضٍ).
احمد بن ابییعقوب در تاریخ الیعقوبی (ج ۲، ص ۱۰۹-۱۱۱) ثبت کرده است که پیامبر (ص) بلافاصله پس از این هشدار، راهکار مصونیت از این گمراهی و خونریزی را تمسک به «کتاب خدا و عترت (اهلبیت)» معرفی فرمودند.
یکی از تکاندهندهترین مواقف پیامبر (ص) که دقیقاً در آستانه آغاز بیماری رحلتشان در مدینه رخ داد، حضور شبانه ایشان در قبرستان «بقیع» و استغفار طولانی برای اهل قبور بود.
پیامبر (ص) در میان قبرستان ایستادند و با خطابی معنادار، جایگاه خفتگان در خاک را نسبت به کسانی که پس از ایشان زنده میمانند، تبریک گفتند؛ چرا که فتنههایی همچون پارههای شب تاریک و ظلمانی (أَقْبَلَتِ الْفِتَنُ كَقِطَعِ اللَّيْلِ الْمُظْلِمِ) یکی پس از دیگری به سوی مردم هجوم میآورند که هر فتنه از فتنه قبلی بدتر و سنگینتر است.
جدول تطبیقی اسناد شیعه و اهلسنت در ماجرای خطبه بقیع: مقایسه گزارشهای تاریخی نشان میدهد که اگرچه هر دو مذهب اصل خطبه و هشدار درباره فتنههای همچون شب تاریک را ثبت کردهاند، اما در جزئیات همراهان پیامبر (ص) تفاوتهای مهمی وجود دارد:
علاوه بر خطبه بقیع، پیامبر اکرم (ص) وقوع فتنههای پس از خود را به صورت عینی و ملموس در جغرافیای شهر مدینه نیز به اصحاب نشان داده بودند.
محمد بن اسماعیل بخاری به نقل از اسامة بن زید روایت میکند که روزی رسول خدا (ص) بر فراز یکی از قلعهها و ساختمانهای بلند مدینه (أُطُمٍ مِنْ آطَامِ الْمَدِينَةِ) قرار گرفتند و در حالی که به خانههای شهر مینگریستند، فرمودند: آیا آنچه را من میبینم، شما نیز میبینید؟ همانا من جایگاه فرود آمدن فتنهها را در لابهلای خانههای شما میبینم، همانگونه که قطرههای باران به شدت فرو میریزند (إِنِّي لَأَرَى مَوَاقِعَ الْفِتَنِ خِلَالَ بُيُوتِكُمْ كَمَوَاقِعِ الْقَطْرِ).
این تشبیه نبوی نشان میدهد که فتنههای پس از رحلت، محدود به قبایل بادیهنشین اطراف مدینه (جنگهای رده) نبوده، بلکه کانون اصلی آن در درون خانههای مدینه و در میان مدعیان قدرت سیاسی شکل میگرفته است.
در همین راستا، در منابع حدیثی اهلسنت به نقل از ابوهریره گزارش شده است که پیامبر (ص) با اشاره به سرنوشت امتهای پیشین هشدار دادند که یهود به ۷۱ فرقه منشعب شد و امت من پس از من به ۷۳ فرقه تقسیم خواهد شد.
در میان تمامی پیشگوییهای پیامبر اکرم (ص) پیرامون آینده اصحاب، «حدیث حوض کوثر» جایگاهی ویژه و چالشبرانگیز در مباحث کلامی و تاریخی دارد.
این حدیث که در معتبرترین جوامع حدیثی اهلسنت (بهویژه در جلد دهم صحیح بخاری) به حد تواتر نقل شده، نظریه «عدالت مطلق تمامی صحابه» را با چالشی بنیادین روبهرو میسازد و از تغییر مسیر دین توسط گروهی از اصحاب سرشناس پس از رحلت پیامبر (ص) پرده برمیدارد.
بر اساس برآیند این روایات (که بخشی از آن در صحرای عرفات بر فراز شتر مخضرمه ایراد شده است)، پیامبر (ص) صحنهای از روز قیامت را چنین توصیف میکنند:
من پیشاپیش شما در کنار حوض کوثر ایستادهام؛ ناگهان گروهی از اصحاب من (رِجَالٌ مِنْكُمْ / رَهْطٌ مِنْ أَصْحَابِي) را میآورند به گونهای که من آنان را میشناسم و آنان نیز مرا میشناسند. اما پیش از آنکه به من برسند، فرشتگان عذاب میان من و آنان حائل شده و آنان را به سمت آتش جهنم میکشانند (إِلَى النَّارِ وَاللَّهِ).
در اینجا پیامبر(ص) برای این که حقیقت آن افراد بر حاضران در قیامت و همگان آشکار گردد، به درگاه الهی عرض میکند: پروردگارا! اینها از اصحاب من بودند (يَا رَبِّ أَصْحَابِي / أُصَيْحَابِي)! در پاسخ گفته می شود: ای محمد! آنها پس از تو بدعتها و تغییرات بزرگی در دین پدید آوردند؛ آنان پس از تو به پاشنههای پای خود به قهقرا بازگشتند و مرتد شدند (إِنَّهُمْ ارْتَدُّوا عَلَى أَدْبَارِهِمْ الْقَهْقَرَى).
هنگامی که حقیقت عمل آنان برای حاضران در قیامت آشکار میشود، پیامبر(ص) از آنان اعلام برائت کرده و میفرمایند: دور باد، دور باد کسی که پس از من مسیر دین را تغییر داد (سُحْقًا سُحْقًا لِمَنْ غَيَّرَ بَعْدِي).
فهرست اسناد و راویان حدیث حوض در کتب صحاح و سنن: تعدد راویان صحابی این حدیث در منابع اهلسنت، اثباتکننده تواتر و قطعیت صدور آن از زبان رسول خدا (ص) است:
تعبیر «أصیحابی» (به صیغه تصغیر که در زبان عربی برای تقلیل یا اشاره به اصحاب خاص و نزدیک به کار میرود) و تأکید بر اینکه پیامبر (ص) شخصاً چهره و نام آنان را میشناسد، فرضیه برخی شارحان متأخر اهلسنت مبنی بر انحصار این حدیث در اعراب بادیهنشین مرتد را باطل میسازد؛ چرا که انحراف آنان «إحداث» (بدعتگذاری) و «تغییر» در سنت پیامبر (ص) پس از رحلتشان معرفی شده است.
پیامبر اسلام (ص) در برابر این خطر بزرگ، تنها به هشدار زبانی اکتفا نکردند، بلکه در دو سطح «بلندمدت (در طول ۲۳ سال رسالت)» و «کوتاهمدت (در روزهای پایانی حیات)» اقدامات عملی دقیقی را برای مسدود کردن مسیر انحراف به اجرا گذاشتند.
رسول خدا (ص) از نخستین روزهای بعثت تا آخرین حج خویش، به صورت مستمر جایگاه انحصاری علی بن ابیطالب (ع) را به عنوان وصی، وزیر و جانشین خود تثبیت فرمودند تا هیچ ابهامی برای امت باقی نماند. پنج ایستگاه شاخص این فرآیند عبارتاند از:
با آغاز بیماری رحلت در اواخر ماه صفر سال یازدهم هجری و مشاهده تحرکات مشکوک برخی جریانهای قریشی در مدینه، پیامبر اکرم (ص) دو فرمان استراتژیک صادر فرمودند تا انتقال قدرت به وصی خویش بدون تنش و کارشکنی انجام پذیرد. (برای مطالعه مشروح این رخدادها، به جزئیات وقایع روز رحلت و کودتای سقیفه مراجعه فرمایید):
پس از کارشکنیها در ماجرای سپاه اسامه و ممانعت از کتابت وصیت در روز پنجشنبه، برای پیامبر اکرم (ص) و بنیهاشم مسجل گشت که جریان قریش تصمیم قطعی خود را برای غصب خلافت گرفته است. در چنین فضای سنگینی، پیامبر (ص) آخرین پیشگوییها و وصایای راهبردی خود را خطاب به اهلبیت (ع) بیان فرمودند.
در منابع معتبر شیعه و سنی با طرق گوناگون نقل شده است که در ساعات و روزهای پایانی حیات پیامبر (ص)، هنگامی که اهلبیت (ع) و بنیهاشم پیرامون بستر ایشان گرد آمده بودند، حضرت با اندوه و گریه به آنان نگریستند و سرنوشت سیاسی و اجتماعی آنان را با یک عبارت کلیدی پیشبینی کردند:
«أَنْتُمُ الْمُسْتَضْعَفُونَ بَعْدِي» (و در برخی نقلها: «أَنْتُمُ الْمُسْتَضْعَفُونَ الْمَقْهُورُونَ الْمُسْتَذَلُّونَ بَعْدِي»)
«شما پس از من تضعیفشده، مقهور و به حاشیه رانده خواهید شد.»
این حدیث شریف در منابع متعددی با ذکر جزئیات مجلس احتضار ثبت شده است:
انتخاب دقیق واژه «مستضعف» توسط پیامبر اکرم (ص) برای توصیف وضعیت امیرالمؤمنین (ع) و اهلبیت پس از رحلت، ارجاعی مستقیم و هوشمندانه به قرآن کریم و تاریخ بنیاسرائیل است. پیش از این، پیامبر (ص) در حدیث متواتر «منزلت»، جایگاه حضرت علی (ع) نسبت به خود را همچون جایگاه «هارون نسبت به موسی (ع)» معرفی کرده بودند.
در آیه ۱۵۰ سوره اعراف، هنگامی که حضرت موسی (ع) از میقات چهلروزه کوه طور بازمیگردد و میبیند قومش به فریب «سامری» به پرستش گوساله روی آوردهاند، با خشم و اندوه از برادر و جانشین خود هارون میپرسد که چرا در برابر این انحراف نایستادی؟ هارون در پاسخ جملهای را به کار میبرد که دقیقاً همریشه با کلام پیامبر (ص) است:
«قَالَ ابْنَ أُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِي وَكَادُوا يَقْتُلُونَنِي فَلَا تُشْمِتْ بِيَ الْأَعْدَاءَ وَلَا تَجْعَلْنِي مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ» (اعراف: ۱۵۰)
«گفت: ای فرزند مادرم! همانا این قوم مرا تضعیف کردند (به حاشیه راندند و ناتوان شمردند) و نزدیک بود مرا بکشند؛ پس دشمنان را به من شاد مگردان و مرا در شمار ستمکاران قرار مده.»
بر اساس روایات تفسیری، سنت بنیاسرائیل مو به مو در این امت نیز تکرار می شود، همانگونه که بنیاسرائیل در غیاب موسی (ع)، وصی او هارون را تنها گذاشته و تضعیف کردند، مسلمانان نیز پس از رحلت پیامبر (ص) با تشکیل سقیفه، وصی او علی بن ابیطالب (ع) را در موقعیت «استضعاف» قرار دادند.
به همین دلیل بود که رسول خدا (ص) در بستر بیماری، وظیفه شرعی و سیاسی امیرالمؤمنین (ع) را در برابر این کودتا مشخص ساخته و مطابق نقل کتاب سلیم بن قیس هلالی به ایشان وصیت فرمودند: «اگر یارانی یافتی، با آنان جهاد کن و حق خویش را بستان؛ و اگر یاوری نیافتی، دست نگه دار و خون خویش را حفظ کن تا زمانی که برای برپایی دین، کتاب خدا و سنت من یارانی بیابی.» این وصیت راهبردی، راز سکوت و صبر استراتژیک امیرالمؤمنین (ع) را برای حفظ کیان اسلام در برابر فتنههای پس از رحلت آشکار میسازد.
منبع: کودتای سقیفه 2 (هشدار ها و نگرانی های پیامبر صلی الله علیه وآله) | عشقعلی
قرار بعدی کودک شما

قصهگویی دیجیتال و ساخت کاردستی یادبود؛ فرصتی برای خلق خاطرهای خوب و آموزنده از فاطمیه، در کنار دوستان تازه.

نمایشی دیجیتال از جدال میان خوبیها و بدیها؛ تجربهای برای اندیشیدن، همراه شدن و کشف معنای انتخاب.