Background

اخبار مجموعه و مقالات مرتبط با حضرت زهرا سلام الله علیها را در اینجا مشاهده خواهید کرد

واقعه سقیفه؛ کودتای سیاسی یا بیعت قبیله‌ای؟

واقعه سقیفه؛ کودتای سیاسی یا بیعت قبیله‌ای؟

دوشنبه شب، مدینه هنوز در شوک فقدان پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله بود. شهری که حوالی ظهر، قلب تپنده‌اش خاموش شده بود، در سکوتی پراضطراب فرو رفت، اما پشت این سکوت ماجرایی بزرگ در جریان بود. 

بنابر نقل های تاریخی پیامبر اسلام در اواخر ماه صفر و یا اوایل ماه ربیع الاول سال یازدهم هجری حوالی ظهر از دنیا رفت و در همان ساعات، در حالی که اهل‌بیت پیامبر مشغول غسل و کفن پیکر مطهر ایشان در خانه آن حضرت بودند، گروهی از انصار با انگیزه‌های متفاوت در مکانی مسقف در شمال غربی مدینه به نام «سقیفه بنی‌ساعده» گرد هم آمدند (ویکی شیعه). 

ساعاتی نگذشت که این نشست محلی، با ورود ناگهانی تعدادی از مهاجرین قریشی، به محلی برای سرپیچی از دستورات خدا و پیامبر دربارهٔ خلافت مسلمین بدل شد (ویکی شیعه )

در مطالعات تاریخ‌پژوهی معاصر و مباحث سقیفه پژوهی و بررسی تاریخی حوادث پس از شهادت، همواره این پرسش بنیادین مطرح است که فرایند به قدرت رسیدن ابوبکر بن ابی‌قحافه در سقیفه بنی‌ساعده، چه ماهیتی داشت؟ آیا این رویداد یک «انتخابات عمومی و آزاد » برای پر کردن خلأ قدرت بود، یا مکانیسم‌های اجرایی آن با الگوی «کودتای سیاسی و نظامی» هم‌پوشانی دارد؟

سقیفه بنی‌ساعده چیست؟

واژه «سقیفه» در لغت عرب به معنای سایبان، ایوان یا فضای مسقفی است که معمولاً طوایف برای مشورت‌های محلی و فرار از گرمای آفتاب در مدینه بنا می‌کردند. قبیله «بنی‌ساعده» (شاخه‌ای از خزرج) نیز در غرب مدینه دارای چنین سایبانی بود.

۲. چرا تاریخ‌نگاران مکانیسم سقیفه را ذیل مفهوم کودتا تحلیل می‌کنند؟

 

کاربرد اصطلاح «کودتا» درباره سقیفه، محصول یک تعصب فرقه‌ای یا نظریه توطئه ساده‌انگارانه نیست؛ بلکه حاصل انطباق رفتار کنشگران سقیفه با مؤلفه‌های تجربی علوم سیاسی است:

  • پیشینه توافق و ائتلاف پنهان: منابع تاریخی و روایی، شواهدی از هماهنگی‌های پیشینی میان برخی مهاجرین قریشی (از جمله پیمان موسوم به صحیفه ملعونه) برای دور کردن خلافت از اهل‌بیت ثبت کرده‌اند.
  • تغییر جغرافیای تصمیم‌گیری: جلسه سقیفه نه در مسجدالنبی (مرکز عمومی امت) و نه در کنار پیکر پیامبر (ص)، بلکه در سقیفه محلی تیره بنی‌ساعده در حاشیه شهر شکل گرفت.
  • غیبت ارکان بنیادین جامعه اسلامی: اهل‌بیت پیامبر (ص)، خاندان بنی‌هاشم (به عنوان نزدیک‌ترین عشیره به پیامبر)، و شمار زیادی از چهره‌های سرشناس مهاجران نخستین (همچون زبیر، عمار، سلمان، مقداد، ابوذر و طلحه) در این تصمیم‌گیری هیچ مشارکتی نداشتند.
  • اعتراف صریح معماران حادثه به غیردموکراتیک و ناگهانی بودن آن: عمر بن خطاب در سخنرانی مشهور خود در واپسین سال خلافتش، صراحتاً بیعت سقیفه را «فلتة» (اقدامی ناگهانی، شتاب‌زده و بدون مشورت عمومی) نامید و تأکید کرد پس از این، هر کس بدون مشورت مسلمانان دست به چنین کاری بزند، بیعت‌کننده و بیعت‌شونده در معرض قتل خواهند بود.
  • اهرم نظامی بنی‌اسلم: تغییر موازنه قوا در کوچه‌های مدینه با استفاده از بدنه مسلح بادیه‌نشینان بنی‌اسلم، دقیقاً نقش ستون نظامی برای مهار مخالفت‌های عمومی را ایفا کرد.

جدول جامع خط زمانی تحولات سقیفه؛ از صحیفه ملعونه تا شهادت حضرت زهرا سلام الله علیها 

برای درک عینی این رخداد، باید تمامی رویدادها را در یک خط زمانی پیوسته مطالعه کرد:

بازه زمانی

عنوان رویداد

شرح مختصر کنش‌ها و رخدادها

چهره‌های کلیدی درگیر

ذی‌حجه سال ۱۰ ق

پیمان سرّی صحیفه ملعونه 

هم‌پیمانی پنهان گروهی از صحابه برای ممانعت از انتقال خلافت به اهل‌بیت (ع) پس از واقعه غدیر خم.

سران ائتلاف قریش، راویان و شاهدان صحیفه

۲۶ تا ۲۹ صفر ۱۱ ق

تشکیل و تجهیز جیش اسامه

فرمان پیامبر (ص) به خروج تمامی سران مهاجر و انصار به سوی شام و توقف لشکر در جُرف.

پیامبر (ص)، اسامة بن زید، ابوبکر، عمر، ابوعبیده

پنج‌شنبه ۲۸ صفر ۱۱ ق

واقعه ممانعت از کتابت وصیت

درخواست قلم و کاغذ توسط پیامبر(ص) برای نوشتن سندی جهت جلوگیری از گمراهی امت و مخالفت شدید عمر.

پیامبر (ص)، عمر بن خطاب، ابن‌عباس

ظهر دوشنبه ۲ ربیع‌الاول ۱۱ ق

رحلت پیامبر(ص) و انکار عمر

انتشار خبر رحلت، انکار صریح رحلت توسط عمر در مسجد و سخنرانی تهدیدآمیز او برای خریدن زمان.

پیامبر (ص)، عمر بن خطاب، عباس، ابن‌ام‌مکتوم

ساعتی بعد

رسیدن ابوبکر و پایان انکار

رسیدن ابوبکر از سنح، تلاوت آیه ۱۴۴ آل‌عمران، پایان دادن به ادعای عمر و اشتغال بنی‌هاشم به غسل.

ابوبکر، عمر بن خطاب، سالم بن عبید

ساعتی بعد

تجمع در سقیفه 

تجمع برخی انصار پیرامون سعد بن عباده؛ اطلاع رسانی معن بن عدی و عویم بن ساعده به ابوبکر و عمر.

سعد بن عباده، معن بن عدی، عویم، عمر، ابوبکر

ساعتی بعد

مذاکرات و مشاجرات سقیفه

ورود ابوبکر و عمر به سقیفه؛ اختلاف افکنی بین انصار؛ پیشنهاد «منا امیر و منکم امیر»؛ بالا گرفتن تنش و شتاب در بیعت.

ابوبکر، عمر، ابوعبیده، حباب بن منذر، بشیر بن سعد

ساعاتی بعد

ورود قبیله بنی‌اسلم

ورود افراد مسلح بنی‌اسلم به سقیفه؛ شکست انصار؛ بیعت اجباری و رژه خیابانی به سوی مسجد.

عمر بن خطاب، قبیله بنی‌اسلم، سعد بن عباده

روز های بعد

واکنش اهل‌بیت و بیعت عمومی

پایان تغسیل پیامبر (ص)؛ آگاهی بنی‌هاشم از ماجرا؛ آغاز تحصن در خانه فاطمه (س)؛ بیعت عمومی در مسجد.

علی بن ابی‌طالب (ع)، عباس، زبیر، فاطمه زهرا (س)

شب‌های نخست پس از رحلت

استنصار شبانه اهل‌بیت (ع)

مراجعه شبانه حضرت زهرا (س) به همراه امیرالمؤمنین (ع) و حسنین (ع) به درِ خانه اهل بدر و انصار برای اتمام‌حجت.

فاطمه زهرا (س)، علی بن ابی‌طالب (ع)، بزرگان انصار

روزهای پس از بیعت عامه

هجوم اول و دوم به خانه وحی

اخطار عمر به متحصنان، درگیری با زبیر و شکستن شمشیر او، جمع‌آوری هیزم و تهدید صریح به حریق بیت فاطمه (س).

عمر بن خطاب، قنفذ، زبیر بن عوام، فاطمه زهرا (س)

بزنگاه تثبیت خشونت‌آمیز

هجوم نهایی و مجروحیت حضرت زهرا

یورش نظامی به خانه حضرت زهرا(س)، بازداشت خشونت‌بار امام علی (ع)، مقاومت حماسی حضرت زهرا (س) و آسیب جسمی شدید به ایشان.

فاطمه زهرا (س)، عمر بن خطاب، قنفذ، امام علی (ع)

فاز اول: بسترسازی‌های سیاسی و تحولات پیش از رحلت

۱. پیمان سرّی صحیفه ملعونه؛ نخستین حلقه مهندسی قدرت

 

در جامعه‌شناسی کودتاها، اقدامات میدانی همواره متکی بر یک توافق پیشینی و محرمانه میان بازیگران کلیدی است. در گزارش‌های تاریخی و روایی معتبر (الکافی کلینی، کتاب سلیم بن قیس و احتجاجات متقدم)، ریشه های کودتای سقیفه به پیمانی موسوم به «صحیفه ملعونه» بازمی‌گردد.

در این پیمان، جمعی از سران مهاجرین قریشی که تجمیع نبوت و امامت را در بنی‌هاشم برنمی‌تابیدند، هم‌پیمان شدند. مفاد این پیمان‌نامه مکتوب چنین بود:

«اگر محمد (ص) از دنیا برود یا کشته شود، نگذاریم امر خلافت و امارت به اهل‌بیت او برسد.»

شواهد تاریخی متعددی بر این توافق پیشینی گواهی می‌دهند:

  • احتجاج امیرالمؤمنین (ع) در مسجد: امام علی(ع) در جریان اخذ بیعت اجباری، صراحتاً اصحاب سقیفه را مخاطب قرار داد و فرمود: «به همان صحیفه‌ای که در کعبه میان خود پیمان بستید وفا کردید؛ پیمانی که اگر پیامبر از دنیا رفت، خلافت را از ما دور سازید.».
  • روایت امام سجاد و امام باقر (ع) در کعبه: کلینی در الکافی به سند معتبر از حارث بن حصیره اسدی نقل می‌کند که امام باقر (ع) فرمود: همراه با پدرم امام سجاد (ع) وارد کعبه شدم؛ ایشان میان دو ستون نماز خواند و فرمود: «اینجا همان مکانی است که اشخاصی با هم پیمان بستند که اگر پیامبر از دنیا رفت، هرگز نگذارند خلافت به اهل‌بیت برسد.»
  • اعتراف در بستر مرگ: جابر بن عبدالله انصاری در گزارش‌های تاریخی واپسین ساعات حیات خلیفه دوم عمر بن خطاب نقل می‌کند که او در بستر احتضار گفت: «با یکدیگر توافق کردیم تا پس از رحلت رسول‌الله (ص) اجازه ندهیم کسی از اهل‌بیت او تولیت امور را به دست گیرد.»

این هم‌پیمانی سرّی، نقشه راه جریانی شد که در روزهای پایانی عمر پیامبر (ص) تمامی منافذ رسمی قدرت را کنترل و مسدود ساخت.

۲. ترکیب جمعیتی مدینه و موازنه شکننده قدرت

در سال یازدهم هجری، موازنه جمعیتی و سیاسی مدینه دستخوش تحولی بزرگ شده بود. پس از فتح مکه، ورود گسترده مهاجران جدید و پیوستن گروهی از «طلقاء» (آزادشدگان قریش به دست پیامبر) به جامعه مدینه، موقعیت انصار (اوس و خزرج) را که روزگاری میزبان مطلق قدرت بودند، در موضع اقلیت یا دست‌کم، مساویِ شکننده قرار داده بود. انصار به درستی حس می‌کردند که با وفات پیامبر(ص)، سران قریش با خلافت حضرت حضرت علی(ع) مخالفت خواهند کرد و تلاش می کنند سیادت دیرین خود را بازسازی کرده و انتقام کشتگان جنگ‌های بدر و احد را از انصار و بنی‌هاشم خواهند بگیرند.

۳. مأموریت سپاه اسامه؛ تلاش پیامبر (ص) برای تخلیه سران مدعی

در ۲۶ صفر سال ۱۱ ق، پیامبر (ص) به تجهیز سپاهی عظیم به فرماندهی جوانی حدوداً هجده‌ساله به نام «اسامة بن زید» فرمان دادند و مقصد آن را مرزهای روم (بلقاء و داروم) معین کردند. منابع تاریخی متقدم فریقین (از جمله طبقات ابن‌سعد، انساب‌الاشراف بلاذری و تاریخ یعقوبی) تصریح می‌کنند که پیامبر عموم چهره‌های برجسته مهاجران و انصار از جمله ابوبکر، عمر بن خطاب، ابوعبیده جراح، بشیر بن سعد و اسید بن حضیر را موظف به خروج در این سپاه کردند، در حالی که علی بن ابی‌طالب (ع) باید در مدینه باقی می ماند.

هدف سیاسی-نظامی این اقدام واضح بود: تخلیه مدینه از عناصر مدعی خلافت در سفری که دست‌کم ۳۵ تا ۴۰ روز زمان می‌برد، تا در صورت وقوع رحلت پیامبر(ص)، انتقال قدرت به وصی مشخص‌شده در غدیر خم بدون تنش و نزاع شهری تثبیت شود. اما سران جریان رقیب با بهانه‌جویی پیرامون کمی سن اسامه و تشکیک در صلاحیت او و سپس به بهانه وخامت حال پیامبر (ص)، حرکت از اردوگاه جُرف را به تاخیر انداختند تا جایی که پیامبر(ص) با لعن متخلفان از سپاه اسامه بر خروج آنان تأکید فرمودند.

برای مطالعه بیشتر به مقاله اقدامات پیامبر در مقابل کودتا مراجعه کنید

۴. فاجعه پنج‌شنبه (رزية يوم الخميس)؛ سد کردن سند مکتوب

چهار روز پیش از رحلت، در آخرین پنج‌شنبه حیات پیامبر(ص)، هنگامی که اصحاب در بستر ایشان حاضر بودند، حضرت فرمودند: «قلم و دوات بیاورید تا برای شما نوشته‌ای بنگارم که پس از آن هرگز گمراه نشوید.» در این لحظه، عمر بن خطاب با پیش بینی محتوای این وصیت نامه که تاکید بر ثقلین و نام علی بن ابی‌طالب (ع) خواهد بود، مانعِ آوردن نوشت‌افزار شد و با طرح جمله مشهور «حَسبُنا کِتابُ الله» (کتاب خدا ما را بس است) و نسبت دادن غلبه بیماری بر پیامبر(ص)، جلسه را به تشنج کشاند. طبق برخی منابع عمر برای جلوگیری از نوشته شدن وصیت پیامبر(ص) به ایشان نسبت هذیان گویی داد. این اقدام عمر، سند ثبت رسمی و بازدارنده از درگیری درباره خلافت را خنثی کرد و عملاً فضا را به سوی رقابت میدانی پس از رحلت سوق داد.

فاز دوم: شوک رحلت، سناریوی انکار و شتاب به سوی سقیفه

۱. ساعات اولیه پس از رحلت؛ مهندسی زمان توسط عمر

حوالی ظهر دوشنبه، پیامبر اکرم (ص) چشم از جهان فروبستند. در این هنگام ابوبکر که از شرکت در سپاه اسامه سرپیچی کرده بود، در منطقه «سُنح» (روستایی در حدود دو کیلومتری شرق مدینه) حضور داشت و در کنار پیکر پیامبر(ص) نبود. در مسجدالنبی، عمر بن خطاب شمشیری برکشید و با اصرار شدید، رحلت پیامبر (ص) را انکار کرد و فریاد زد: «پیامبر نمرده است، بلکه همچون موسی به میقات رفته و بازخواهد گشت و دست و پای کسانی را که بگویند او مرده قطع خواهد کرد!»

تحلیل‌گران تاریخی معتقدند این ادعا یک شوک عاطفی نبود، زیرا چهره‌هایی چون عباس عموی پیامبر(ص) و ابن‌ام‌مکتوم با خواندن آیه ۱۴۴ آل‌عمران به عمر پاسخ دادند، اما او تا لحظه رسیدن ابوبکر به مسجد به این فریادها ادامه داد. هدف سیاسی این وقت‌کشی، جلوگیری از شکل‌گیری هرگونه بیعت یا تمرکز مسلمانان بر علی بن ابی‌طالب (ع) بود تا ابوبکر خود را به مرکز حوادث برساند. با ورود ابوبکر و خواندن مجدد همان آیه قرآن، عمر ناگهان آرام گرفت و مدعی شد گویی تا کنون این آیه را نشنیده بوده است.

۲. تشکیل جلسه سقیفه

در حالی که علی بن ابی‌طالب (ع)، عباس و بنی‌هاشم به تجهیز و غسل پیکر مطهر پیامبر(ص) مشغول بودند، عده ای از انصار در سقیفه بنی‌ساعده (محل سایه‌بان قبیله‌ای بنی‌ساعده از خزرج) گرد آمدند. سعد بن عباده، رئیس بیمار خزرج، بر بستری خوابیده بود.

۳. افشای نشست و ورود مهاجران به سقیفه

دو تن از اوسیان هم‌پیمان با قریش یعنی معن بن عدی و عویم بن ساعده، با مشاهده این تجمع، مخفیانه خبر را به ابوبکر و عمر رساندند و اعلام کردند که اگر زود نجنبید، کار از دست رفته است. ابوبکر، عمر و ابوعبیده جراح بدون آنکه بنی‌هاشم یا دیگر اصحاب را باخبر سازند، به سرعت خود را به سقیفه رساندند.

فاز سوم: کالبدشکافی مناظرات سقیفه؛ فروپاشی اتحاد انصار

حضور مثلث قریش (ابوبکر، عمر، ابوعبیده) در سقیفه، جهت مذاکرات را به کلی دگرگون ساخت:

نشست سقیفه بنی‌ساعده:

  • جناح انصار:
    • سعد بن عباده (نامزد)  
    • حباب بن منذر (مدافع)
    • بشیر بن سعد (شکاف) 
    • اسید بن حضیر (شکاف)  
  • جناح مهاجران: 
    • ابوبکر (مدعی/نامزد)
    • عمر بن خطاب (مهندس)  
    •  ابوعبیده جراح (حامی)  
    • حامیان انصاری (معن/عویم)

 

             ۱. استراتژی ابوبکر: نَسَب‌گرایی و تکیه بر تفوق عربی قریش

ابوبکر سخن را آغاز کرد. او هوشمندانه فضایل انصار را ستود، اما برتری قبیله‌ای قریش را به عنوان اصلی پذیرفته‌شده نزد قبایل عرب مطرح ساخت: «العرب لا تعرف هذا الأمر إلا لهذا الحی من قریش» (عرب این فرمانروایی را جز برای قریش به رسمیت نمی‌شناسد، زیرا قریش از نظر نَسَب و جایگاه، شریف‌ترین قبایل است). جالب اینکه ابوبکر در این نشست به هیچ نص یا وصیتی از سوی پیامبر(ص) برای خلافت خود یا حتی اصل قریشی بودن استناد نکرد، بلکه بر یک واقعیت سیاسی-عرفی در شبه‌جزیره تکیه نمود. وی سپس گفت: «ما امیرانیم و شما وزیران» و دست عمر و ابوعبیده را گرفت و پیشنهاد کرد با یکی از این دو بیعت شود؛ پیشنهادی که بیشتر به محک زدن فضا و تسهیل اجماع روی خودش شبیه بود.

۲. پایداری حباب بن منذر و طرح فرمول «منا امیر و منکم امیر»

حباب بن منذر، از سرداران مجرب انصار، متوجه ترفند قریش شد و بر سر انصار فریاد زد: «ای انصار، کار خود را محکم بدارید! مردم زیر سایه شمشیر شمایند. اگر قریش نپذیرفت، فرمول ما این است: امیری از ما و امیری از شما.» عمر بلافاصله پاسخ داد: «هیهات! دو شمشیر در یک غلاف جای نمی‌گیرند.» کار به مشاجره لفظی شدید میان عمر و حباب کشید تا جایی که یکدیگر را به مرگ تهدید کردند.

۳. اهرم خیانت داخلی: حسادت بشیر بن سعد و رقابت اوس و خزرج

دو شکاف عمیق، جبهه انصار را از درون متلاشی کرد:

  • شکاف درون‌خزرجی: بشیر بن سعد (پسرعموی سعد بن عباده) به دلیل حسادت و رقابت بر سر ریاست قبیله خزرج، نمی‌توانست پیروزی و خلافت سعد را تحمل کند. او ناگهان به طرفداری از قریش برخاست و اعلام کرد نباید در حقی که خداوند برای قریش نهاده با آنان ستیز کرد.
  • شکاف اوس و خزرج: اسید بن حضیر، رئیس قبیله اوس، با دیدن رفتار بشیر بن سعد، به اوسیان هشدار داد: «اگر خزرج به رهبری سعد بن عباده  بر شما حاکم شود، تا ابد برای شما فضیلتی باقی نخواهد ماند.» اوسیان برای جلوگیری از سروری رقیب دیرینه خود (خزرج)، تصمیم گرفتند کفه ترازو را به نفع قریش سنگین کنند.

۴. بیعت و لگدمال شدن سعد بن عباده

عمر از تشتت انصار بهره برد و به ابوبکر گفت: «دستت را باز کن!» پیش از آنکه عمر دست ابوبکر را بفشارد، بشیر بن سعد خزرجی پیش‌دستی کرد و با ابوبکر بیعت نمود؛ سپس اسید بن حضیر و اوسیان بیعت کردند. بیعت حاضران با ابوبکر به قدری ناگهانی و آشفته بود که سعد بن عباده که بیمار بود و در وسط جلسه بود، زیر دست و پا ماند. عمر در همان هنگام فریاد زد: «اقتلوه، قتله الله، فإنه صاحب فتنة!» (او را بکشید، خدا او را بکشد که او فتنه‌گر است!). بدین‌ترتیب، نامزد اصلی انصار خنثی شد و سعد هرگز بیعت نکرد و سرانجام به شام تبعید شد و در آنجا به شکل مشکوکی به قتل رسید.

فاز چهارم: بنی‌اسلم؛ بازوی شبه‌نظامی و مهندسی بیعت خیابانی

یکی از ابعاد کلیدی در بازخوانی سقیفه به عنوان یک کودتا، چگونگی تثبیت این بیعت چندنفره در پهنه عمومی مدینه است. بیعت سقیفه تنها با حضور چند مهاجر و بخشی از انصار منعقد شده بود و اگر به خیابان‌های مدینه سرایت نمی‌کرد، به سرعت با واکنش اکثریت مواجه می‌شد.

۱. ورود پیش‌بینی‌نشده قبیله بنی‌اسلم به مدینه

قبیله بادیه‌نشین «بنی‌اسلم» در همان ساعات به منظور تهیه آذوقه و خواروبار سالانه با جمعیتی انبوه وارد مدینه شده بودند. با توجه به رحلت پیامبر(ص) بازارها نیمه‌تعطیل بود. عمر بن خطاب حضور این قبیله را غنیمت شمرد. شیخ مفید در الجمل و ابن‌ابی‌الحدید در شرح نهج‌البلاغه گزارش می‌دهند که عمر و همراهانش به آنان گفتند: اگر به ما در گرفتن بیعت برای جانشین پیامبر کمک کنید، آذوقه و بار شما را تأمین خواهیم کرد.

۲. استقرار میدانی و بیعت تحمیلی

عمر بن خطاب در جمله‌ای تاریخی که در تاریخ طبری (ج ۳، ص ۲۲۲) و الکامل ابن‌اثیر ثبت شده، صراحتاً نقش بنی اسلم را تعیین‌کننده خواند:

«مَا هُوَ إِلَّا أَنْ رَأَيْتُ أَسْلَمَ، فَأَيْقَنْتُ بِالنَّصْرِ»

(به محض آنکه قبیله بنی اسلم را دیدم، به پیروزی یقین پیدا کردم.)

مردان بنی اسلم دامن‌ها را به کمر زدند، چوب و چماق به دست گرفتند و کوچه‌های مدینه را اشغال کردند. براء بن عازب صحنه را چنین تصویر می‌کند: «ابوبکر، عمر و ابوعبیده را دیدم در حالی که جماعتی چماق‌به‌دست از بنی‌اسلم همراهشان بود و در کوچه‌ها حرکت می‌کردند؛ به هر کس می‌رسیدند او را می‌کشیدند و دستش را به اجبار بر دست ابوبکر می‌مالیدند، خواه راضی بود و خواه ناراضی.» این لشکرکشی خیابانی، هرگونه امکان مقاومت یا تجمع اعتراضی را در ساعات اولیه در نطفه خفه کرد.

فاز پنجم: مقاومت اهل بیت، هجوم به خانه وحی و خطبه تاریخی فدکیه

برخلاف برخی روایت‌های تقلیل‌گرایانه، کودتای سقیفه با بیعت بنی اسلم در روز دوشنبه پایان نیافت؛ بلکه با مقاومت و کنشگری استثنایی حضرت فاطمه زهرا (س) و امیرالمومنین(ع) وارد مرحله‌ای بسیار حساس شد.

۱. استنصار شبانه؛ اتمام‌حجت بر مهاجر و انصار

پیش از آنکه کار به هجوم و خشونت بکشد، اهل‌بیت (ع) مبارزه مسالمت‌آمیز و روشنگرانه را برگزیدند. منابع تاریخی از جمله ابن‌قتیبه در الإمامة و السیاسة (ج ۱، ص ۱۹) و جوهری در السقیفة و فدک نقل کرده‌اند که حضرت فاطمه زهرا (س) شب‌ها سوار بر مَرکبی می‌شدند و در حالی که دست حسنین (ع) را در دست داشتند به همراه امیرالمؤمنین(ع)، به خانه‌های انصار و اصحاب بدر سر می‌زدند و آنان را به یاد بیعت غدیر خم و یاری حق فرامی‌خواندند. انصار در پاسخ می‌گفتند: «ای دختر رسول خدا، بیعت ما با ابوبکر انجام شده است؛ اگر علی قبل از وی، از ما طلب بیعت می‌کرد، از او روی برنمی‌تافتیم!» امام علی (ع) پاسخ می‌دادند: «آیا انتظار داشتید پیکر پیامبر خدا را روی زمین رها کنم و برای تصاحب قدرت به سقیفه بیایم؟» و حضرت زهرا (س) می‌فرمودند: «ابوالحسن کاری جز ادای وظیفه نکرد، اما آنان کاری کردند که حسابشان با خداست.»

۲. تحصن در بیت فاطمه(س)؛ کانون مشروعیت‌زدایی از سقیفه

جمعی از نخبگان برجسته صحابه از جمله زبیر بن عوام، عباس بن عبدالمطلب، عمار بن یاسر، مقداد بن عمرو، سلمان فارسی، ابوذر غفاری و ابیّ بن کعب، از به رسمیت شناختن حاکمیت سقیفه خودداری کرده و در خانه حضرت فاطمه (س) تحصن کردند. وجود این تحصن در خانه دختر گرامی پیامبر(ص)، مانع اصلی بر سر راه تثبیت نهایی کودتا بود؛ چرا که بدون تسلیم شدن علی بن ابی‌طالب (ع) و بنی‌هاشم، حکومت ابوبکر فاقد هرگونه مشروعیت دینی و اجماعی تلقی می‌شد.

۳. تصمیم به اعمال زور؛ تهدید به آتش و هجوم به خانه حضرت فاطمه (س)

دستگاه حاکم برای درهم شکستن آخرین سنگر مقاومت، تصمیم به برخورد قهرآمیز گرفت. ابن‌ابی‌شیبه (استاد بخاری) در کتاب معتبر اهل‌سنت یعنی المصنّف (ج ۷، ص ۴۳۲، حدیث ۳۷۰۴۵) به سند صحیح روایت می‌کند:

«هنگامی که علی و زبیر در خانه فاطمه تحصن کردند، عمر بن خطاب نزد فاطمه(س) آمد و به ایشان گفت: اگر این افراد در خانه‌ات جمع شوند، دستور دهم خانه را بر سرشان به آتش بکشند!»

بلاذری در انساب‌الاشراف (ج ۱، ص ۵۸۶) و ابن‌قتیبه در الإمامة و السیاسة (ج ۱، ص ۳۰) با عبارتی صریح‌تر می‌افزایند: عمر با شعله‌ای از آتش به سوی خانه فاطمه حرکت کرد؛ فاطمه (س) پشت در آمد و فرمود: «ای پسر خطاب! آیا آمده‌ای خانه‌ام را بسوزانی؟» عمر گفت: «آری، مگر آنکه در بیعتی که امت پذیرفته آمد، درآیید!»

در جریان هجوم به خانه حضرت زهرا(س)، ایشان برای دفاع از حریم ولایت پشت در قرار گرفتند و ضربات فیزیکی سهمگینی به ایشان وارد شد که منجر به صدمه شدید جسمی ایشان و شهادت فرزندی که باردار بودند، گردید. سرانجام امام علی(ع) را با اجبار و اکراه به مسجد بردند، اما ایشان با قاطعیت فرمودند: «من بنده خدا و برادر رسول‌الله هستم و با شما بیعت نمی‌کنم.» و حضرت زهرا (س) با ورود به مسجد و تهدید به نفرین، مانع از تعرض به جان امام شدند.

۴. محاصره اقتصادی و مصادره فدک

کودتاگران برای خلع سلاح کامل اهل بیت، به حربه اقتصادی نیز روی آوردند. سرزمین حاصلخیز «فدک» که پیامبر اکرم(ص) در زمان حیات خود به امر الهی به دختر خویش بخشیده بودند، منبع درآمد اصلی اهل‌بیت و پشتوانه مالی مستضعفان و شیعیان بود. ابوبکر کارگزاران حضرت فاطمه(س) را از فدک اخراج و آن را مصادره کرد.

۵. خطبه تاریخی فدکیه در مسجد؛ عالی‌ترین دادخواست سیاسی-معرفتی تاریخ

حضرت فاطمه زهرا (س) در اقدامی بی‌نظیر، انفعال و خانه‌نشینی را نپذیرفتند و تصمیم گرفتند در کانون قدرت کودتاگران، یعنی مسجدالنبی و در میان انبوه مهاجران و انصار، خطبه‌ای جاودان ایراد کنند. منابع تاریخی معتبر اهل‌سنت و شیعه (همچون بلاغات النساء ابن‌طیفور، السقیفة و فدک جوهری، شرح نهج‌البلاغه ابن‌ابی‌الحدید و احتجاج طبرسی) جزئیات ورود باشکوه ایشان را با پوشش کامل، در میان گروهی از زنان بنی‌هاشم و در حالی که گام‌هایشان هیچ تفاوتی با راه رفتن رسول خدا (ص) نداشت، ثبت کرده‌اند.

ارکان بنیادین خطبه فدکیه حضرت زهرا(س) عبارت بودند از:

  1. تبیین فلسفه توحید و امامت: ایشان جایگاه احکام الهی را بازخوانی کرده و فرمودند: «خداوند اطاعت ما اهل‌بیت را مایه انتظام شریعت و امامت ما را امان از تفرقه و پراکندگی قرار داد.»
  2. کالبدشکافی جامعه‌شناختی کودتای سقیفه: حضرت به مسلمانان یادآور شدند که پیش از اسلام چگونه خوار، بی‌مقدار و در لبه پرتگاه آتش بودند و به برکت رسالت پیامبر(ص) و مجاهدت علی بن ابیطالب (ع) به عزت رسیدند؛ اما با چشم فروبستن پیامبر(ص):
    «خارهای نفاق در میان شما آشکار شد، لباس دین کهنه گردید، شیطان سر از کمینگاه خویش برآورد و شما را به سوی باطل فراخواند و شما را شتابان در اجابت دید... آتش فتنه‌ها را برافروختید و به بهانه ترس از فتنه، خود در قعر فتنه سقوط کردید!»
  3. ابطال حقوقی و قرآنی مصادره فدک: حضرت زهرا (س) با قرائت آیاتی همچون «وَوَرِثَ سُلَيْمَانُ دَاوُودَ» و دعای زکریا برای داشتن فرزندی که «يَرِثُنِي وَيَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ»، استدلال ابوبکر را باطل دانسته و فریاد زدند: «آیا در کتاب خدا آمده که تو از پدرت ارث ببری و من از پدرم ارث نبرم؟! آیا عمداً کتاب خدا را پشت سر افکنده‌اید؟»
  4. محاکمه تاریخی انصار: دختر پیامبر(ص) رو به سوی انصار کردند و فرمودند: «ای جوانمردان و بازوان ملت و یاران اسلام! این سستی و تغافل در برابر ستمی که بر من می‌رود از چیست؟ آیا در حضور شما میراث پدرم به یغما برود و شما لب فروبندید در حالی که شمشیر و نیرو در دست دارید؟!»

خطبه فدکیه نقاب مصلحت‌اندیشی و مشروعیت دینی را از چهره سقیفه کنار زد و انصار را دچار چنان سرافکندگی تاریخی کرد که تا سال‌ها پاسخی برای این دادخواست الهی نداشتند.

افراد کلیدی در ماجرای سقیفه

برای بررسی دقیق‌تر، نقش و عملکرد هر یک از شخصیت‌های اصلی در جدول زیر کالبدشکافی شده است:

شخصیت / گروه

نقش در رویداد

وابستگی جریانی

انگیزه و هدف اصلی

نتیجه کنش در سقیفه و پس از آن

علی بن ابی‌طالب (ع)

وصی منصوب، رقیب غایب از صحنه زدوبند و مرجعیت نهایی حق

اهل‌بیت / بنی‌هاشم

حفظ کیان اسلام و پرهیز از نابودی دین

عدم بیعت تا ۶ ماه، افشای ماهیت سقیفه، صبر استراتژیک در برابر بیعت اجباری

حضرت فاطمه زهرا (س)

نماد مقاومت، نماد اعتراض مدنی و خلع‌سلاح‌کننده فکری کودتا

اهل‌بیت / سیده زنان اهل بهشت

حفظ اساس توحید، دفاع از ولایت بلافصل، احقاق حق اهل‌بیت و ابطال سقیفه

ایراد خطبه تاریخی فدکیه، تحریم ابوبکر و عمر تا پایان زندگی، ثبت مظلومیت تاریخی و شهادت

ابوبکر بن ابی‌قحافه

نامزد پیروز و سخنگوی مهاجرین قریشی

مهاجران / قبیله بنی تیم

مهار قدرت در دست قریش و احراز زعامت

دستیابی به خلافت با بیعت شتابزده، مصادره فدک، اظهار ندامت در بستر مرگ از هجوم به خانه فاطمه

عمر بن خطاب

مهندس اصلی عملیات میدانی و بازوی اجرایی قدرت

مهاجران / قبیله بنی عدی

جلوگیری از خلافت بنی‌هاشم و انتقال قدرت به ابوبکر

تبدیل فضا از بحران به بیعت، فرمان هجوم به خانه وحی، به کارگیری خشونت علیه سعد و متحصنان

ابوعبیده جراح

ضلع سوم ائتلاف مهاجرین قریشی

مهاجران / بنی‌حارث بن فهر

حمایت از موضع قریش و تضعیف موقعیت انصار

کسب مقام وزارت، حمایت از ابوبکر و عمر در سقیفه و مأموریت‌های سرکوب

سعد بن عباده

نامزد ناکام انصار

انصار / خزرج (بنی‌ساعده)

تلاش ناموفقی برای جلوگیری از سیادت قریش

شکست سهمگین، لگدمال شدن، امتناع تا پایان عمر از بیعت و قتل مشکوک در تبعیدگاه شام

حباب بن منذر

صدای مخالفت انصار

انصار / خزرج

سهم‌خواهی از قدرت (منا امیر و منکم امیر)

خلع سلاح روانی و فیزیکی، ناکامی در برابر ائتلاف قریش و اوس

بشیر بن سعد

نخستین بیعت‌کننده انصاری

انصار / خزرج

حسادت به پسرعمو (سعد) و رقابت بر سر ریاست

شکستن اجماع خزرج و باز کردن راه بیعت خزرجیان با ابوبکر

اسید بن حضیر

رهبر ائتلاف اوس با مهاجرین قریشی

انصار / اوس

کینه دیرینه از خزرج و جلوگیری از برتری سعد بن عباده

انتقال آرای اوسیان حاضر در شقیقه به سبد ابوبکر و مشارکت در هجوم به خانه فاطمه

قبیله بنی‌اسلم

اهرم فشار و سرکوب نظامی

بادیه‌نشینان اطراف مدینه

تأمین مایحتاج و دریافت پاداش اقتصادی خواروبار

ایجاد رعب شهری و تحمیل فیزیکی بیعت بر مردم مدینه در خیابان‌ها

منبع: کودتای سقیفه | عشقعلی

منابع و مآخذ معتبر

  1. ابن‌سعد، محمد، الطبقات الکبری، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۰ ق.
  2. ابن‌هشام، عبدالملک، السیرة النبویة، بیروت، دار المعرفة.
  3. بلاذری، احمد بن یحیی، انساب‌الاشراف، بیروت، دار الفکر، ۱۴۱۷ ق.
  4. بخاری، محمد بن اسماعیل، صحیح البخاری، دار طوق النجاة، ۱۴۲۲ ق.
  5. ابن‌ابی‌شیبه، عبدالله بن محمد، المصنّف فی الاحادیث و الآثار، ریاض، مکتبة الرشد، ۱۴۰۹ ق.
  6. ابن‌قتیبه دینوری، عبدالله بن مسلم، الإمامة و السیاسة، بیروت، دار الأضواء، ۱۴۱۰ ق.
  7. ابن‌طیفور (احمد بن ابی‌طاهر بغدادی)، بلاغات النساء، قم، منشورات الرضی.
  8. جوهری، احمد بن عبدالعزیز، السقیفة و فدک، تحقیق محمدهادی امینی، تهران، مکتبة نینوی.
  9. ابن‌اثیر، علی بن محمد، الکامل فی التاریخ، بیروت، دار صادر، ۱۳۸۵ ق.
  10. طبری، محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوک (تاریخ الطبری)، بیروت، دار التراث، ۱۳۸۷ ق.
  11. یعقوبی، احمد بن ابی‌یعقوب، تاریخ الیعقوبی، بیروت، دار صادر.
  12. ابن ابی‌الحدید، عبدالحمید، شرح نهج البلاغة، قم، مکتبة آیة‌الله المرعشی، ۱۴۰۴ ق.
  13. طبرسی، احمد بن علی، الاحتجاج علی اهل اللجاج، مشهد، نشر مرتضی، ۱۴۰۳ ق.
  14. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ ق.
  15. هلالی، سلیم بن قیس، کتاب سلیم بن قیس الهلالی، قم، نشر الهادی، ۱۴۰۵ ق.
  16. مفید، محمد بن محمد، الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، قم، مؤسسة آل‌البیت (ع)، ۱۴۱۳ ق.
  17. مفید، محمد بن محمد، الجمل و النصرة لسید العترة فی حرب البصرة، قم، کنگره شیخ مفید، ۱۴۱۳ ق.

 

قرار بعدی کودک شما

برنامه‌های غرفه کودک

قصه خانه مادری

قصه خانه مادری

قصه‌گویی دیجیتال و ساخت کاردستی یادبود؛ فرصتی برای خلق خاطره‌ای خوب و آموزنده از فاطمیه، در کنار دوستان تازه.

نمایش دیجیتال صحنه انتخاب

نمایش دیجیتال صحنه انتخاب

نمایشی دیجیتال از جدال میان خوبی‌ها و بدی‌ها؛ تجربه‌ای برای اندیشیدن، همراه شدن و کشف معنای انتخاب.