
قصه خانه مادری
قصهگویی دیجیتال و ساخت کاردستی یادبود؛ فرصتی برای خلق خاطرهای خوب و آموزنده از فاطمیه، در کنار دوستان تازه.

دوشنبه شب، مدینه هنوز در شوک فقدان پیامبر خدا صلیاللهعلیهوآله بود. شهری که حوالی ظهر، قلب تپندهاش خاموش شده بود، در سکوتی پراضطراب فرو رفت، اما پشت این سکوت ماجرایی بزرگ در جریان بود.
بنابر نقل های تاریخی پیامبر اسلام در اواخر ماه صفر و یا اوایل ماه ربیع الاول سال یازدهم هجری حوالی ظهر از دنیا رفت و در همان ساعات، در حالی که اهلبیت پیامبر مشغول غسل و کفن پیکر مطهر ایشان در خانه آن حضرت بودند، گروهی از انصار با انگیزههای متفاوت در مکانی مسقف در شمال غربی مدینه به نام «سقیفه بنیساعده» گرد هم آمدند (ویکی شیعه).
ساعاتی نگذشت که این نشست محلی، با ورود ناگهانی تعدادی از مهاجرین قریشی، به محلی برای سرپیچی از دستورات خدا و پیامبر دربارهٔ خلافت مسلمین بدل شد (ویکی شیعه )
در مطالعات تاریخپژوهی معاصر و مباحث سقیفه پژوهی و بررسی تاریخی حوادث پس از شهادت، همواره این پرسش بنیادین مطرح است که فرایند به قدرت رسیدن ابوبکر بن ابیقحافه در سقیفه بنیساعده، چه ماهیتی داشت؟ آیا این رویداد یک «انتخابات عمومی و آزاد » برای پر کردن خلأ قدرت بود، یا مکانیسمهای اجرایی آن با الگوی «کودتای سیاسی و نظامی» همپوشانی دارد؟
واژه «سقیفه» در لغت عرب به معنای سایبان، ایوان یا فضای مسقفی است که معمولاً طوایف برای مشورتهای محلی و فرار از گرمای آفتاب در مدینه بنا میکردند. قبیله «بنیساعده» (شاخهای از خزرج) نیز در غرب مدینه دارای چنین سایبانی بود.
کاربرد اصطلاح «کودتا» درباره سقیفه، محصول یک تعصب فرقهای یا نظریه توطئه سادهانگارانه نیست؛ بلکه حاصل انطباق رفتار کنشگران سقیفه با مؤلفههای تجربی علوم سیاسی است:
برای درک عینی این رخداد، باید تمامی رویدادها را در یک خط زمانی پیوسته مطالعه کرد:
در جامعهشناسی کودتاها، اقدامات میدانی همواره متکی بر یک توافق پیشینی و محرمانه میان بازیگران کلیدی است. در گزارشهای تاریخی و روایی معتبر (الکافی کلینی، کتاب سلیم بن قیس و احتجاجات متقدم)، ریشه های کودتای سقیفه به پیمانی موسوم به «صحیفه ملعونه» بازمیگردد.
در این پیمان، جمعی از سران مهاجرین قریشی که تجمیع نبوت و امامت را در بنیهاشم برنمیتابیدند، همپیمان شدند. مفاد این پیماننامه مکتوب چنین بود:
«اگر محمد (ص) از دنیا برود یا کشته شود، نگذاریم امر خلافت و امارت به اهلبیت او برسد.»
شواهد تاریخی متعددی بر این توافق پیشینی گواهی میدهند:
این همپیمانی سرّی، نقشه راه جریانی شد که در روزهای پایانی عمر پیامبر (ص) تمامی منافذ رسمی قدرت را کنترل و مسدود ساخت.
در سال یازدهم هجری، موازنه جمعیتی و سیاسی مدینه دستخوش تحولی بزرگ شده بود. پس از فتح مکه، ورود گسترده مهاجران جدید و پیوستن گروهی از «طلقاء» (آزادشدگان قریش به دست پیامبر) به جامعه مدینه، موقعیت انصار (اوس و خزرج) را که روزگاری میزبان مطلق قدرت بودند، در موضع اقلیت یا دستکم، مساویِ شکننده قرار داده بود. انصار به درستی حس میکردند که با وفات پیامبر(ص)، سران قریش با خلافت حضرت حضرت علی(ع) مخالفت خواهند کرد و تلاش می کنند سیادت دیرین خود را بازسازی کرده و انتقام کشتگان جنگهای بدر و احد را از انصار و بنیهاشم خواهند بگیرند.
در ۲۶ صفر سال ۱۱ ق، پیامبر (ص) به تجهیز سپاهی عظیم به فرماندهی جوانی حدوداً هجدهساله به نام «اسامة بن زید» فرمان دادند و مقصد آن را مرزهای روم (بلقاء و داروم) معین کردند. منابع تاریخی متقدم فریقین (از جمله طبقات ابنسعد، انسابالاشراف بلاذری و تاریخ یعقوبی) تصریح میکنند که پیامبر عموم چهرههای برجسته مهاجران و انصار از جمله ابوبکر، عمر بن خطاب، ابوعبیده جراح، بشیر بن سعد و اسید بن حضیر را موظف به خروج در این سپاه کردند، در حالی که علی بن ابیطالب (ع) باید در مدینه باقی می ماند.
هدف سیاسی-نظامی این اقدام واضح بود: تخلیه مدینه از عناصر مدعی خلافت در سفری که دستکم ۳۵ تا ۴۰ روز زمان میبرد، تا در صورت وقوع رحلت پیامبر(ص)، انتقال قدرت به وصی مشخصشده در غدیر خم بدون تنش و نزاع شهری تثبیت شود. اما سران جریان رقیب با بهانهجویی پیرامون کمی سن اسامه و تشکیک در صلاحیت او و سپس به بهانه وخامت حال پیامبر (ص)، حرکت از اردوگاه جُرف را به تاخیر انداختند تا جایی که پیامبر(ص) با لعن متخلفان از سپاه اسامه بر خروج آنان تأکید فرمودند.
برای مطالعه بیشتر به مقاله اقدامات پیامبر در مقابل کودتا مراجعه کنید
چهار روز پیش از رحلت، در آخرین پنجشنبه حیات پیامبر(ص)، هنگامی که اصحاب در بستر ایشان حاضر بودند، حضرت فرمودند: «قلم و دوات بیاورید تا برای شما نوشتهای بنگارم که پس از آن هرگز گمراه نشوید.» در این لحظه، عمر بن خطاب با پیش بینی محتوای این وصیت نامه که تاکید بر ثقلین و نام علی بن ابیطالب (ع) خواهد بود، مانعِ آوردن نوشتافزار شد و با طرح جمله مشهور «حَسبُنا کِتابُ الله» (کتاب خدا ما را بس است) و نسبت دادن غلبه بیماری بر پیامبر(ص)، جلسه را به تشنج کشاند. طبق برخی منابع عمر برای جلوگیری از نوشته شدن وصیت پیامبر(ص) به ایشان نسبت هذیان گویی داد. این اقدام عمر، سند ثبت رسمی و بازدارنده از درگیری درباره خلافت را خنثی کرد و عملاً فضا را به سوی رقابت میدانی پس از رحلت سوق داد.
حوالی ظهر دوشنبه، پیامبر اکرم (ص) چشم از جهان فروبستند. در این هنگام ابوبکر که از شرکت در سپاه اسامه سرپیچی کرده بود، در منطقه «سُنح» (روستایی در حدود دو کیلومتری شرق مدینه) حضور داشت و در کنار پیکر پیامبر(ص) نبود. در مسجدالنبی، عمر بن خطاب شمشیری برکشید و با اصرار شدید، رحلت پیامبر (ص) را انکار کرد و فریاد زد: «پیامبر نمرده است، بلکه همچون موسی به میقات رفته و بازخواهد گشت و دست و پای کسانی را که بگویند او مرده قطع خواهد کرد!»
تحلیلگران تاریخی معتقدند این ادعا یک شوک عاطفی نبود، زیرا چهرههایی چون عباس عموی پیامبر(ص) و ابناممکتوم با خواندن آیه ۱۴۴ آلعمران به عمر پاسخ دادند، اما او تا لحظه رسیدن ابوبکر به مسجد به این فریادها ادامه داد. هدف سیاسی این وقتکشی، جلوگیری از شکلگیری هرگونه بیعت یا تمرکز مسلمانان بر علی بن ابیطالب (ع) بود تا ابوبکر خود را به مرکز حوادث برساند. با ورود ابوبکر و خواندن مجدد همان آیه قرآن، عمر ناگهان آرام گرفت و مدعی شد گویی تا کنون این آیه را نشنیده بوده است.
در حالی که علی بن ابیطالب (ع)، عباس و بنیهاشم به تجهیز و غسل پیکر مطهر پیامبر(ص) مشغول بودند، عده ای از انصار در سقیفه بنیساعده (محل سایهبان قبیلهای بنیساعده از خزرج) گرد آمدند. سعد بن عباده، رئیس بیمار خزرج، بر بستری خوابیده بود.
دو تن از اوسیان همپیمان با قریش یعنی معن بن عدی و عویم بن ساعده، با مشاهده این تجمع، مخفیانه خبر را به ابوبکر و عمر رساندند و اعلام کردند که اگر زود نجنبید، کار از دست رفته است. ابوبکر، عمر و ابوعبیده جراح بدون آنکه بنیهاشم یا دیگر اصحاب را باخبر سازند، به سرعت خود را به سقیفه رساندند.
حضور مثلث قریش (ابوبکر، عمر، ابوعبیده) در سقیفه، جهت مذاکرات را به کلی دگرگون ساخت:
نشست سقیفه بنیساعده:
۱. استراتژی ابوبکر: نَسَبگرایی و تکیه بر تفوق عربی قریش
ابوبکر سخن را آغاز کرد. او هوشمندانه فضایل انصار را ستود، اما برتری قبیلهای قریش را به عنوان اصلی پذیرفتهشده نزد قبایل عرب مطرح ساخت: «العرب لا تعرف هذا الأمر إلا لهذا الحی من قریش» (عرب این فرمانروایی را جز برای قریش به رسمیت نمیشناسد، زیرا قریش از نظر نَسَب و جایگاه، شریفترین قبایل است). جالب اینکه ابوبکر در این نشست به هیچ نص یا وصیتی از سوی پیامبر(ص) برای خلافت خود یا حتی اصل قریشی بودن استناد نکرد، بلکه بر یک واقعیت سیاسی-عرفی در شبهجزیره تکیه نمود. وی سپس گفت: «ما امیرانیم و شما وزیران» و دست عمر و ابوعبیده را گرفت و پیشنهاد کرد با یکی از این دو بیعت شود؛ پیشنهادی که بیشتر به محک زدن فضا و تسهیل اجماع روی خودش شبیه بود.
حباب بن منذر، از سرداران مجرب انصار، متوجه ترفند قریش شد و بر سر انصار فریاد زد: «ای انصار، کار خود را محکم بدارید! مردم زیر سایه شمشیر شمایند. اگر قریش نپذیرفت، فرمول ما این است: امیری از ما و امیری از شما.» عمر بلافاصله پاسخ داد: «هیهات! دو شمشیر در یک غلاف جای نمیگیرند.» کار به مشاجره لفظی شدید میان عمر و حباب کشید تا جایی که یکدیگر را به مرگ تهدید کردند.
دو شکاف عمیق، جبهه انصار را از درون متلاشی کرد:
عمر از تشتت انصار بهره برد و به ابوبکر گفت: «دستت را باز کن!» پیش از آنکه عمر دست ابوبکر را بفشارد، بشیر بن سعد خزرجی پیشدستی کرد و با ابوبکر بیعت نمود؛ سپس اسید بن حضیر و اوسیان بیعت کردند. بیعت حاضران با ابوبکر به قدری ناگهانی و آشفته بود که سعد بن عباده که بیمار بود و در وسط جلسه بود، زیر دست و پا ماند. عمر در همان هنگام فریاد زد: «اقتلوه، قتله الله، فإنه صاحب فتنة!» (او را بکشید، خدا او را بکشد که او فتنهگر است!). بدینترتیب، نامزد اصلی انصار خنثی شد و سعد هرگز بیعت نکرد و سرانجام به شام تبعید شد و در آنجا به شکل مشکوکی به قتل رسید.
یکی از ابعاد کلیدی در بازخوانی سقیفه به عنوان یک کودتا، چگونگی تثبیت این بیعت چندنفره در پهنه عمومی مدینه است. بیعت سقیفه تنها با حضور چند مهاجر و بخشی از انصار منعقد شده بود و اگر به خیابانهای مدینه سرایت نمیکرد، به سرعت با واکنش اکثریت مواجه میشد.
قبیله بادیهنشین «بنیاسلم» در همان ساعات به منظور تهیه آذوقه و خواروبار سالانه با جمعیتی انبوه وارد مدینه شده بودند. با توجه به رحلت پیامبر(ص) بازارها نیمهتعطیل بود. عمر بن خطاب حضور این قبیله را غنیمت شمرد. شیخ مفید در الجمل و ابنابیالحدید در شرح نهجالبلاغه گزارش میدهند که عمر و همراهانش به آنان گفتند: اگر به ما در گرفتن بیعت برای جانشین پیامبر کمک کنید، آذوقه و بار شما را تأمین خواهیم کرد.
عمر بن خطاب در جملهای تاریخی که در تاریخ طبری (ج ۳، ص ۲۲۲) و الکامل ابناثیر ثبت شده، صراحتاً نقش بنی اسلم را تعیینکننده خواند:
«مَا هُوَ إِلَّا أَنْ رَأَيْتُ أَسْلَمَ، فَأَيْقَنْتُ بِالنَّصْرِ»
(به محض آنکه قبیله بنی اسلم را دیدم، به پیروزی یقین پیدا کردم.)
مردان بنی اسلم دامنها را به کمر زدند، چوب و چماق به دست گرفتند و کوچههای مدینه را اشغال کردند. براء بن عازب صحنه را چنین تصویر میکند: «ابوبکر، عمر و ابوعبیده را دیدم در حالی که جماعتی چماقبهدست از بنیاسلم همراهشان بود و در کوچهها حرکت میکردند؛ به هر کس میرسیدند او را میکشیدند و دستش را به اجبار بر دست ابوبکر میمالیدند، خواه راضی بود و خواه ناراضی.» این لشکرکشی خیابانی، هرگونه امکان مقاومت یا تجمع اعتراضی را در ساعات اولیه در نطفه خفه کرد.
برخلاف برخی روایتهای تقلیلگرایانه، کودتای سقیفه با بیعت بنی اسلم در روز دوشنبه پایان نیافت؛ بلکه با مقاومت و کنشگری استثنایی حضرت فاطمه زهرا (س) و امیرالمومنین(ع) وارد مرحلهای بسیار حساس شد.
پیش از آنکه کار به هجوم و خشونت بکشد، اهلبیت (ع) مبارزه مسالمتآمیز و روشنگرانه را برگزیدند. منابع تاریخی از جمله ابنقتیبه در الإمامة و السیاسة (ج ۱، ص ۱۹) و جوهری در السقیفة و فدک نقل کردهاند که حضرت فاطمه زهرا (س) شبها سوار بر مَرکبی میشدند و در حالی که دست حسنین (ع) را در دست داشتند به همراه امیرالمؤمنین(ع)، به خانههای انصار و اصحاب بدر سر میزدند و آنان را به یاد بیعت غدیر خم و یاری حق فرامیخواندند. انصار در پاسخ میگفتند: «ای دختر رسول خدا، بیعت ما با ابوبکر انجام شده است؛ اگر علی قبل از وی، از ما طلب بیعت میکرد، از او روی برنمیتافتیم!» امام علی (ع) پاسخ میدادند: «آیا انتظار داشتید پیکر پیامبر خدا را روی زمین رها کنم و برای تصاحب قدرت به سقیفه بیایم؟» و حضرت زهرا (س) میفرمودند: «ابوالحسن کاری جز ادای وظیفه نکرد، اما آنان کاری کردند که حسابشان با خداست.»
جمعی از نخبگان برجسته صحابه از جمله زبیر بن عوام، عباس بن عبدالمطلب، عمار بن یاسر، مقداد بن عمرو، سلمان فارسی، ابوذر غفاری و ابیّ بن کعب، از به رسمیت شناختن حاکمیت سقیفه خودداری کرده و در خانه حضرت فاطمه (س) تحصن کردند. وجود این تحصن در خانه دختر گرامی پیامبر(ص)، مانع اصلی بر سر راه تثبیت نهایی کودتا بود؛ چرا که بدون تسلیم شدن علی بن ابیطالب (ع) و بنیهاشم، حکومت ابوبکر فاقد هرگونه مشروعیت دینی و اجماعی تلقی میشد.
دستگاه حاکم برای درهم شکستن آخرین سنگر مقاومت، تصمیم به برخورد قهرآمیز گرفت. ابنابیشیبه (استاد بخاری) در کتاب معتبر اهلسنت یعنی المصنّف (ج ۷، ص ۴۳۲، حدیث ۳۷۰۴۵) به سند صحیح روایت میکند:
«هنگامی که علی و زبیر در خانه فاطمه تحصن کردند، عمر بن خطاب نزد فاطمه(س) آمد و به ایشان گفت: اگر این افراد در خانهات جمع شوند، دستور دهم خانه را بر سرشان به آتش بکشند!»
بلاذری در انسابالاشراف (ج ۱، ص ۵۸۶) و ابنقتیبه در الإمامة و السیاسة (ج ۱، ص ۳۰) با عبارتی صریحتر میافزایند: عمر با شعلهای از آتش به سوی خانه فاطمه حرکت کرد؛ فاطمه (س) پشت در آمد و فرمود: «ای پسر خطاب! آیا آمدهای خانهام را بسوزانی؟» عمر گفت: «آری، مگر آنکه در بیعتی که امت پذیرفته آمد، درآیید!»
در جریان هجوم به خانه حضرت زهرا(س)، ایشان برای دفاع از حریم ولایت پشت در قرار گرفتند و ضربات فیزیکی سهمگینی به ایشان وارد شد که منجر به صدمه شدید جسمی ایشان و شهادت فرزندی که باردار بودند، گردید. سرانجام امام علی(ع) را با اجبار و اکراه به مسجد بردند، اما ایشان با قاطعیت فرمودند: «من بنده خدا و برادر رسولالله هستم و با شما بیعت نمیکنم.» و حضرت زهرا (س) با ورود به مسجد و تهدید به نفرین، مانع از تعرض به جان امام شدند.
کودتاگران برای خلع سلاح کامل اهل بیت، به حربه اقتصادی نیز روی آوردند. سرزمین حاصلخیز «فدک» که پیامبر اکرم(ص) در زمان حیات خود به امر الهی به دختر خویش بخشیده بودند، منبع درآمد اصلی اهلبیت و پشتوانه مالی مستضعفان و شیعیان بود. ابوبکر کارگزاران حضرت فاطمه(س) را از فدک اخراج و آن را مصادره کرد.
حضرت فاطمه زهرا (س) در اقدامی بینظیر، انفعال و خانهنشینی را نپذیرفتند و تصمیم گرفتند در کانون قدرت کودتاگران، یعنی مسجدالنبی و در میان انبوه مهاجران و انصار، خطبهای جاودان ایراد کنند. منابع تاریخی معتبر اهلسنت و شیعه (همچون بلاغات النساء ابنطیفور، السقیفة و فدک جوهری، شرح نهجالبلاغه ابنابیالحدید و احتجاج طبرسی) جزئیات ورود باشکوه ایشان را با پوشش کامل، در میان گروهی از زنان بنیهاشم و در حالی که گامهایشان هیچ تفاوتی با راه رفتن رسول خدا (ص) نداشت، ثبت کردهاند.
ارکان بنیادین خطبه فدکیه حضرت زهرا(س) عبارت بودند از:
خطبه فدکیه نقاب مصلحتاندیشی و مشروعیت دینی را از چهره سقیفه کنار زد و انصار را دچار چنان سرافکندگی تاریخی کرد که تا سالها پاسخی برای این دادخواست الهی نداشتند.
برای بررسی دقیقتر، نقش و عملکرد هر یک از شخصیتهای اصلی در جدول زیر کالبدشکافی شده است:
قرار بعدی کودک شما

قصهگویی دیجیتال و ساخت کاردستی یادبود؛ فرصتی برای خلق خاطرهای خوب و آموزنده از فاطمیه، در کنار دوستان تازه.

نمایشی دیجیتال از جدال میان خوبیها و بدیها؛ تجربهای برای اندیشیدن، همراه شدن و کشف معنای انتخاب.